"To Φιλί": Όταν ο έρωτας γίνεται τέχνη

Η ιστορία και τα μυστικά του διάσημου πίνακα

"Το Φιλί" (Der Kuss) θεωρείται το διασημότερο έργο του Αυστριακού ζωγράφου Γκούσταφ Κλιμτ και είναι ένας από τους περισσότερο αναγνωρίσιμους πίνακες όχι μόνο της Αρτ Νουβό (της Νέας Τέχνης), αλλά και ευρύτερα της ζωγραφικής, αποτελώντας το απόγειο της "Χρυσής Περιόδου" του καλλιτέχνη.

Ο Κλιμτ την εποχή του "φιλιού του"

Δημιουργήθηκε σε μία από τις πιο δύσκολες στιγμές της καριέρας του Κλιμτ με τον ίδιο να έχει εγκαταλείψει την "Απόσχιση", το καλλιτεχνικό κίνημα στο οποίο υπήρξε συνιδρυτής και είχε αρχίσει να υποχωρεί, αλλά και να έχει δεχτεί έντονη κριτική για τα τρία έργα που φιλοτέχνησε για την οροφή του πανεπιστημίου της Βιέννης, με το σκοτεινό τους ύφος και τα γυμνά τους σώματα να χαρακτηρίζονται ως σκανδαλώδη από τα συντηρητικά ακαδημαϊκά, καλλιτεχνικά και θρησκευτικά κατεστημένα της εποχής και να αποσύρονται, πριν καν τοποθετηθούν. 

Η υλοποίηση του πίνακα ξεκίνησε το 1907 για να ολοκληρωθεί έναν χρόνο αργότερα και να παρουσιαστεί για πρώτη φορά στην επετειακή έκθεση Kunstschau της ίδιας χρονιάς για τα 60 έτη από την άνοδο του Φραγκίσκου Ιωσήφ στην εξουσία. Εμφανίστηκε με τον τίτλο "Εραστές" ("Lovers") σημειώνοντας μεγάλη επιτυχία, που οδήγησε στην άμεση αγορά του από το αυστριακό κράτος με το ποσό ρεκόρ για την εποχή των 25 χιλιάδων κορόνων (240 χιλιάδες σημερινά δολάρια). "Το Φιλί" εκτίθεται από τότε μέχρι και τις μέρες μας στην πινακοθήκη Μπελβεντέρε της Βιέννης.

Οι επιρροές και οι εμπνεύσεις

Η εξοικείωση του Γκούσταφ με τον χρυσό προερχόταν από τον πατέρα του Ερνστ Κλιμτ, ο οποίος ήταν χρυσοχόος και χαράκτης και είχε ήδη χρησιμοποιηθεί σε παλιότερους πίνακές του, όπως ήταν "Η Ιουδήθ και το κεφάλι του Ολοφέρνη" (1901), η "Ζωφόρος του Μπετόβεν" (1902) και τα Νερόφιδα Ι (1904-1907).

Η χρήση του χρυσού επεκτάθηκε μετά το ταξίδι του στη Ραβένα το 1903 και την επίσκεψή του στη Βασιλική του Αγίου Βιταλίου του 6ου αιώνα μ.Χ. Τα βυζαντινά μωσαϊκά και οι αγιογραφίες, που κοσμούν το εσωτερικό της εκκλησίας, τον ενέπνευσαν στον τρόπο χρήσης των χρωμάτων, των φύλλων χρυσού και των γεωμετρικών μοτίβων τους, μαζί με την έλλειψη προοπτικής και βάθους, ώστε να ζωντανεύουν τα έργα του με το φως και να λαμπυρίζουν, καθώς το βλέμμα του θεατή "συναντιέται" μαζί τους. Οι στατικές μορφές του έργου του αποδίδονται επίσης στην επίδραση της βυζαντινής τέχνης.  

Το ίδιο χρονικό διάστημα με "Το Φιλί" φιλοτέχνησε και την "Προσωπογραφία της Adele Bloch-Bauer I", με τα δύο έργα να σφραγίζουν και να ολοκληρώνουν τη "Χρυσή Περίοδο" του Κλιμτ.

 To στιλ του πίνακα έχει επηρεαστεί από το κίνημα της Αρτ Νουβό και τις οργανικές μορφές του προγενέστερου των Τεχνών και των Χειροτεχνιών (Arts and Crafts movement) με τον Κλιμτ να θεωρείται πρωτοπόρος του "συγγενικού" Συμβολισμού με κοινά στοιχεία τα μυστικιστικά μοτίβα και την πιο προσωπική προσέγγιση στην τέχνη.

Η απλοποιημένη σύνθεση και η απόκλιση από τους παραδοσιακούς δυτικούς κανόνες, έχοντας το κεφάλι του άντρα σχεδόν να αγγίζει το επάνω μέρος του καμβά, οφείλονται στις επιρροές του ιαπωνισμού με τον Κλιμτ να έχει τη δικιά του συλλογή από σχετικά έργα τέχνης.

H θεματική του "Φιλιού" έχει ξαναπαρουσιαστεί σε έργα του διάσημου ζωγράφου στην τοιχογραφία της έπαυλης Στόκλετ (1905-1909), στην οποία ένα ζευγάρι αγκαλιάζεται κάτω από "Το Δέντρο της Ζωής" σε μία σκηνή που είναι γνωστή ως "Εκπλήρωση", αλλά και στη "Ζωφόρο του Μπετόβεν" (1902) με ένα γυμνό αυτή τη φορά ζευγάρι στo "Ένα φιλί για ολόκληρο τον κόσμο". 

 Ως προς την ταυτότητα των μοντέλων ορισμένοι μελετητές θεωρούν πως είναι ο ίδιος ο Κλιμτ και η αγαπημένη του φίλη και σύντροφος Emilie Flöge. Άλλοι πιστεύουν πως το γυναικείο μοντέλο ήταν η Hilda Roth ή αλλιώς Red Hilda, μία από τις μούσες του. Ορισμένοι πάλι υποστηρίζουν πως τον ενέπνευσαν είτε οι "Μεταμορφώσεις" του Οβιδίου με τη γνωστή ιστορία της νύμφης Δάφνης και του Απόλλωνα είτε ο μύθος του Ορφέα και της Ευρυδίκης, εξαιτίας της λατρείας του Κλιμτ για την αρχαία Ελλάδα. 

Περιγράφοντας "Το Φιλί" 

Ο πίνακας είναι μία ελαιογραφία σε τετράγωνο καμβά διαστάσεων 180 x 180 εκατοστά. Συγκαταλέγεται στα έργα της "Χρυσής Περιόδου" του καλλιτέχνη, εξαιτίας των φύλλων χρυσού που έχουν χρησιμοποιηθεί στη δημιουργία του. Στο κέντρο βρίσκεται ένα αγκαλιασμένο ζευγάρι σε μία σκηνή γεμάτη συναίσθημα και ευαισθησία.

Τυλιγμένοι με έναν χρυσό μανδύα και φορώντας χρυσοποίκιλτα ενδύματα γεμάτα πολύχρωμα γεωμετρικά μοτίβα (κυρίως ορθογώνια σχήματα στου άντρα με σπειροειδείς και κυκλικούς σχηματισμούς σε εκείνο της συντρόφου του), στέκονται λουσμένοι στο φως, που κάνει αντίθεση με το σκούρο υπόβαθρο, πάνω σε ένα λουλουδιασμένο σεντόνι. Τα ανθοστολισμένα και τα κισσοστεφανωμένα μαλλιά τους, η εκστατική έκφραση απέραντης γαλήνης στο πρόσωπο της γυναίκας με τα κλειστά της μάτια και το τρυφερό άγγιγμα των δαχτύλων και των δυο τους συμπληρώνουν την ονειρική εικόνα.

 Σε αντίθεση με τα περισσότερα έργα του Κλιμτ, στα οποία η γυναίκα βρίσκεται στο επίκεντρο, αποτελώντας το συνηθέστερο θέμα του, σε αυτόν τον πίνακα ξεχωρίζει μέσα από την αγκαλιά του άντρα, ο οποίος καταλαμβάνει με τον όγκο του το μεγαλύτερο μέρος του. Η αντίθεση των σωματότυπων και των χρωμάτων κάνουν τη φιγούρα της γυναίκας να φαντάζει πιο λεπτεπίλεπτη και εύθραυστη. Το σκουρόχρωμο δέρμα του άντρα μαζί με εκείνο των μαλλιών και των τετραγώνων του αναδεικνύουν τη λάμψη της λευκής επιδερμίδας της αγαπημένης του και του εφαρμοστού φορέματος, που αγκαλιάζει τις καμπύλες του σώματός της, τονίζοντας τη θηλυκότητά της, έναντι της αρρενωπότητας του συντρόφου της.

Ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια τα πέλματα της γυναίκας, τα οποία βρίσκονται στην άκρη του ανθόσπαρτου λιβαδιού, με τα δάχτυλα των ποδιών της να "αγγίζουν" την άκρη του κόσμου τους, βρισκόμενα στο όριο πριν το κενό. Η γονατιστή στάση του σώματός της δηλώνει υποταγή με την ίδια να έχει αφεθεί στη θαλπωρή και την ασφάλεια του εραστή της σε μία στιγμή που ξεχειλίζει από αισθησιασμό, ζεστασιά και τρυφερότητα.   

Ως επίλογος μία συμβουλή για την επίσκεψή σας

Όσοι επισκεφτείτε τη Βιέννη μην ξεχάσετε να κλείσετε μία θέση για το Παλάτι του Μπελβεντέρε και την Αυτοκρατορική Πινακοθήκη στο Άνω τμήμα του (Upper Belvedere). Κλείστε τις πρώτες πρωινές ώρες, όσο πιο νωρίς μπορείτε, και μπαίνοντας στο ανάκτορο ανεβείτε κατευθείαν στον πρώτο όροφο για να απολαύσετε ένα από τα ομορφότερα έργα τέχνης, που θα έχετε την τύχη να συναντήσετε.

Κατά προτίμηση αγκαλιά με το άλλο σας μισό.

Πηγές πληροφοριών: Wikipedia, Artincontext.com, Google Arts and Culture. Gustav-Klimt.com, WikiArt.com, Mymodernmet.com, Artnet.com, Artsy.net, Artincontext.com

Oι φωτογραφίες του πίνακα, καθώς και των έργων του Μπελβεντέρε από το προσωπικό αρχείο του Νίκου Πράσσου (Νοέμβριος 2021, @paspartou.gr)